De Nederlandse kleipijp, handboek voor determineren
Het nieuwste boek van pijpenexpert Don Duco
Het standaardwerk van Don Duco is door de Keramiekstichting geholpen met een bijdrage van Euro 3500,--
De Nederlandse kleipijp beschrijft systematisch de ontwikkeling van de kleipijp over vier eeuwen. Van de opkomst van Nederland als handelsnatie tot de industrialisatie: de tabakspijp, een van de meest gebruikte persoonlijke objecten, verandert voortdurend mee met haar tijd. Door het algemene voorkomen vanaf 1600 plus haar breekbaarheid is de kleipijp de meest courante bodemvondst. Duco beschrijft niet alleen vorm en versiering, maar biedt voor het eerst een uitvoerige interpretatie. Die gaat zover dat we zelfs de roker van typerende pijpmodellen leren kennen. Hoe werd zo’n kleipijp eigenlijk gemaakt? Waarom werden pijpenkoppen steeds groter en veranderde het model? De ontwikkeling van de pijpenkop vormt een belangrijke sleutel tot de datering. De handmatige afwerking zegt alles over de kwaliteit, maar hoe onderscheid je de kenmerken? De stad Gouda speelde een centrale rol en bepaalde de mode van het pijpmodel. Tegelijkertijd laat dit boek zien welke regionale varianten er bestaan en hoe je deze herkent. Alles wordt met vele afbeeldingen geïllustreerd, wat dit boek tot een nuttig en compleet naslagwerk maakt.
De pijp is handgemaakt, maar wel als massa-artikel. Door de persvorm te graveren, konden pijpen snel worden voorzien van actuele afbeeldingen. In korte tijd kon dit de doelgroep door het hele land bereiken. Al ver vóór de komst van machines maakt dit de kleipijp tot de eerste vorm van massamedia, bijvoorbeeld voor brede verspreiding van nieuws zoals de benoeming van een stadhouder of de geboorte van een prinsje. De Nederlandse kleipijp besteedt uitgebreid aandacht aan deze versierde pijpen. De auteur verklaart de voorstelling, duidt de historische achtergrond, maar laat ook zien voor welke doelgroep de pijp bedoeld was. Dat is een heel nieuwe tak van historisch onderzoek, die de pijpvondst een diepere betekenis geeft. Dankzij de honderden afbeeldingen kan je eindeloos kijken en vergelijken met eigen vondsten.
Duco heeft in dit boek talloze nieuwe inzichten verwerkt. Aan de hand van archiefgegevens plus onderzoek in de museumcollectie heeft hij de oorspronkelijke steellengte kunnen reconstrueren. Niet eerder werd zo duidelijk aangetoond dat er een strikte systematiek bestaat in de verhoudingen tussen de pijpenkop, de steellengte en de kwaliteit van de pijp. De Goudse pijpenmakers volgden een ongekend gedisciplineerde werkwijze. De met handwerk gemaakte productie van de Goudse pijpenmakers was daardoor al industrieel voordat het woord bestond. Deze kennis is in dit nieuwe handboek voor het eerst uitgewerkt. Als extra komt ook nog de oorspronkelijke prijs van de diverse pijplengtes in het boek aan de orde! Voor de onderzoeker die verder wil gaan, is het laatste hoofdstuk gewijd aan de vondstinterpretatie. Duco geeft duidelijke aanwijzingen hoe je aan een groep bij elkaar gevonden pijpen, het zogenaamde vondstcomplex, meer kunt aflezen. Soms toont het welke soorten en modellen één pijpenmaker heeft gemaakt, ofwel het productieassortiment. Of het zijn de pijpen van één roker of huishouden, de gebruikersgroep. Dan komt de consument zelf in beeld als roker van de pijp. Wie goed kijkt, kan zelfs ontdekken hoe de roker met zijn pijpen omging: was hij voorzichtig en spaarzaam of nonchalant en spilziek. Ideaal is het als je de sociale positie van de roker kunt achterhalen; past de pijp daar dan bij of wilde hij met zijn rokertje pretenderen dat hij welgestelder was dan hij eigenlijk was?
Gelukkig biedt het boek ook voor de minder ervaren onderzoeker handige hulpmiddelen, naast de vele afbeeldingen. Het deductieve determinatie-systeem dat Duco voor de kleipijp ontwikkelde, biedt een schema van alle uiterlijke kenmerken, zoals model, afwerking, aanvullende behandeling. Elk kenmerk is gekoppeld aan een duidelijke tijdslijn. Door zo veel mogelijk kenmerken van een vondst te combineren en daarvan het tijdvak te noteren, ontstaat door de overlapping van tijd een steeds nauwkeuriger datering. Dit systeem, dat Duco al in 1987 presenteerde, is in het nieuwe boek verder uitgebreid en verfijnd.
Don Duco, al jaren de pijpenexpert bij uitstek, heeft met dit omvangrijke en systematisch ingedeelde boek een waar handboek samengesteld dat voor de huidige generatie, maar ook voor toekomstige onderzoekers van grote waarde zal zijn. Het is de perfecte aanvulling op Duco’s eerdere standaardwerk Merken en Merkenrecht van de pijpenmakers in Gouda uit 2003. De Nederlandse kleipijp leert je kijken, herkennen, dateren en interpreteren. Een pijpenkop is meer dan een stukje aardewerk – het is de sleutel tot het verleden. Uiteindelijk is het doel van geschiedenis om het verleden te doorgronden en zo de verhalen daarover te kunnen vertellen. Dit boek is daarvoor het instrument.
Specificaties
Uitvoering: gebonden, harde kaft
Omvang: 464 pagina's
Afmeting: 30 x 30 cm
Illustraties: 2200 foto’s
ISBN: 9789462265820
Publicatiedatum: oktober 2026
Prijs: € 65,-